Odszkodowanie za internowanie

Zadośćuczynienie za represję w okresie PRL, internowanie, uwiezienie i inne represje

Na przestrzeni lat 1944-1989 Polska Rzeczpospolita Ludowa w sposób często brutalny i okrutny represjonowała całe grupy ludzi, którzy mieli odwagę przeciwstawić się komunistycznym władzom.

Jednym z głównych środków represji było stosowanie sankcji o charakterze karnym to jest w kar wiezienia, środków zapobiegawczych w postaci aresztu lub innego faktycznego pozbawienia wolności.

Podstawy tych represji były różne i często zależne od chwilowej woli i potrzeby ówczesnego ustawodawcy. Sposób ich „orzekania” często pozostawiał wiele do życzenia pod względem elementarnych gwarantów sprawiedliwości postępowania karnego. Ostatecznie wiele z tych kar nie było orzekanych przez sąd, a specjalnie powołany w tym celu organ pozasądowy z pominięciem części lub całości oficjalnej procedury karnej.

Powyższe rażąco niesprawiedliwie działanie organów Państwa Polskiego nie mogło pozostać beż żadnej reakcji z jego strony po odzyskaniu przez nie suwerenności. Odpowiedzią ustawodawcy na realną potrzebę uregulowania sytuacji prawnej osób represjonowanych przez Polską Rzeczpospolitą Ludową jest ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U.2017.0.1987 ), zwaną też „Ustawą Lutową”.

Katalog nieważnych orzeczeń
Ustawodawca w treści ustawy już w art. 1 w sposób zdecydowany decyduje, że wskazane w tym przepisie orzeczenia uznaje się za nieważne. Kluczowym jest wskazanie kategorii orzeczeń, które są uznawane za nieważne. Ustawa przewiduje trzy główne wymogi które muszą być spełnione łącznie(w tym samym czasie, kumulatywnie) by orzeczenie było uznane za nieważne:

  • Orzeczenie zostało wydane przez polskie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub organy pozasądowe.
  • Orzeczenie musiało zapaść w okresie między 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r.
  • Czyn zarzucony lub przypisany był:
  • związany z działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego lub orzeczenie wydano z powodu takiej działalności. 
  • przejawem oporu przeciwko kolektywizacji wsi. 
  • przejawem oporu przeciw obowiązkowym dostawom.
  • popełniony w celu uniknięcia represji za wyżej wymienione.
  • Czyn nie mógł być rażąco niewspółmierny do mających wystąpić efektów.

Nie wskazaną wprost zerową przesłanką jest istnienie samego „orzeczenia”, które może zostać uznane za nieważne. Brak orzeczenia wyklucza możliwość zastosowania ustawy lutowej więc „samowola” lub inne bezprawne działanie nie mające choćby pozoru legalności jest poza zakresem tej ustawy.

Pierwsza przesłanka wskazuje na zakres wadliwych orzeczeń i wskazuje że miały one być wydawane przez organy ścigania czyli prokuraturę(np. postanowienie o zatrzymaniu), organy sądowe(wyrok skazujący, postanowienie o tymczasowym aresztowaniu) czy organy pozasądowe(internowanie na podstawie decyzji)

Druga przesłanka jest przesłanką prostą, orzeczenie by mogło być uznane za nieważne musiało zapaść w przepisanym okresie czasowym to jest między 1 stycznia 1944 a 31 grudnia 1989 r..

Trzecia przesłanka jest przesłanką rozbudowaną, jednak wystarczy spełnienie tylko jednego z wskazanych wymogów by orzeczenie można było uznać za nieważne. Choć należy uznać, że ustawodawca popełnił błąd tworząc wyliczenie kategorii czynów za które nastąpiła represja to kategorie te są szerokie. Celem ustawodawcy było, by orzeczenie za każdą represję związaną z działaniem na rzecz niepodległego Państwa Polskiego mogło być unieważnione. Zatem zdecydowana większość działań, za które zostały zastosowane represje będzie mieściła się w którejś z kategorii.

Także jeżeli ktoś sam nie działał na rzecz niepodległego Państwa Polskiego ale spotkały go represje za pomoc tym, którzy działali lub był represjonowany z powodu nieprawdziwych podejrzeń, to orzeczenie w jego sprawie winno być uznane za nieważne.

Ostatnim wymogiem jest wymóg by czyn zarzucany nie był rażąco niewspółmierny, to jest by była zachowana proporcja między działaniem a potencjalnym efektem. Wymóg ten ma na celu uniemożliwić unieważnienie orzeczenia wobec osób, które pod pretekstem walki o Polskę prowadziły działalność moralnie naganną.

Odszkodowanie i zadośćuczynienie
Obok formalnego oczyszczenia z przypisywanych czynów zabronionych ustawa lutowa przewiduje kompensatę majątkową w postaci odszkodowania i zadośćuczynienia dla:

  • Osób wobec których uznano nieważność orzeczenia oraz internowanych (art. 8. 1.). 
  • Represjonowanych przez władze radzieckie na terenie granic Polskich w tym granic przedwojennych, a które żyją lub zmarły w Polsce(art. 8. 2.). 
  • Powołanych do służby wojskowej w ramach represji(art. 8a).
  • Osób wobec których prowadzono postępowanie ale nie wydano orzeczenia(art. 11).

Ustawa stanowi, że od skarbu państwa należy się odszkodowanie oraz zadośćuczynienie za krzywdę. Ustawa nie precyzuje tych pojęć więc koniecznym jest stosowanie norm prawa cywilnego.

Odszkodowanie jest często mylone i łączone z zadośćuczynieniem dlatego np. potoczne sformułowanie „odszkodowanie za internowanie”, czy ogólniej „odszkodowanie za PRL” będzie się składało z odszkodowania oraz odpowiedniego zadośćuczynienia.

Odszkodowanie składa się z straty czyli tego w jaki sposób majątek osoby zmniejszył się(np. rzecz należąca do represjonowanego została zniszczona z powodu braku nadzoru lub podczas zatrzymania) oraz utraconych korzyści czyli tego co osoba ta by zyskała gdyby nie fakt represji(np. utracony dochód z pracy w czasie pozbawienia wolności).

Obowiązkiem poszkodowanego jest udowodnić wysokość szkody, zatem odszkodowanie zawsze będzie odpowiadać faktycznym i możliwym do udowodnienia stratom.

Obok odszkodowania innym roszczeniem jest zadośćuczynienie. O ile odszkodowanie jest możliwe do wyliczenia to zadośćuczynienie jest nie możliwe do precyzyjnego ustalenia.

Celem zadośćuczynienia jest choć częściowe wynagrodzenie przeżytego cierpienia, które to zależy od jednostkowych cech człowieka. Zadośćuczynienie zawsze będzie zależało od skali cierpienia, jego długości i cech pokrzywdzonego, ponieważ różne osoby będą tą samą sytuację odbierać odmiennie. Nie da się przedłożyć jakiegoś oficjalnego miernika cierpienia więc zadośćuczynienie zawsze musi być ustalone indywidualnie w każdej sprawie, bo czym innym jest przymusowy pobyt w ośrodku internowania a czym innym przesłuchanie z torturami w budynku Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.

Zadośćuczynienie będzie przysługiwać za pozbawienie wolności, cierpienie psychicznie i fizyczne jak i za utratę zdrowia. Zaś samo leczenie jeżeli było płatne lub brak zarobku z powodu utraty zdrowia to już kwestia odszkodowania.

Osoby uprawnione
Ustawa w art. 3 wskazuje uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem o uznanie za nieważne orzeczenia a w art. 8 uprawnionych do wystąpienie z wnioskiem o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Grupy podmiotów uprawnionych są co do zasady zbieżne.

Z wnioskiem może wystąpić zawsze osoba represjonowana.

Z wnioskiem można także wystąpić po śmierci represjonowanego. Ustawa rozróżnia uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności od wniosku o odszkodowanie.

Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności może wystąpić szeroko pojęta rodzina.

Z wnioskiem o odszkodowanie mogą wystąpić małżonek, dzieci lub rodzice represjonowanego lub internowanego.

Podwyższenie orzeczonego odszkodowania ponad 25.000 zł
Ustawa lutowa w oryginalnym brzmieniu zawierała w art. 8. 1a ograniczenie odszkodowania wraz z zadośćuczynieniem do kwoty 25.000 zł. Na mocy dawnego brzmienia ustawy niemożliwym było zasądzenie na rzecz represjonowanego większej kwoty niezależnie od jej zasadności.

Rozwiązanie to zostało uznane za niekonstytucyjne wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2011 r. sygn. akt P. 21/09.

Wyrok ten stanowi podstawę wznowienia postępowania i wydania nowego wyroku na kwotę wyższą niż wcześniejsza, by było to możliwe muszą być spełnione łącznie następujące przesłanki:

  • Kwota zasądzona w wysokości 25.000 zł została zasądzona z powodu uchylonego przepisu, to znaczy sąd nie uznał, że słusznie ustalone odszkodowanie mieści się w granicach powyższej kwoty.
  • Należna kwota przewyższa tą granicę.
  • Strona wnosiła o zasądzenie ponad tą kwotę lub jej równą ale z treści postępowania wynika, że odszkodowanie i zadośćuczynienie żądane przez stronę winno być wyższe.

Termin do składania roszczeń
Wbrew ogólnej zasadzie prawnej, że roszczenia ulegają przedawnieniu, ustawa lutowa wprowadza wyjątek i stanowi o tym, że przewidziane w niej roszczenia nie przedawniają się. Więc roszczenie może być dochodzone tak długo jak żyją uprawnieni.

Wyjątkiem jest obowiązek zgłoszenia roszczenia w rocznym terminie od dnia uznania orzeczenia za nieważne, tak długo jak sąd poinformował o tym obowiązku.

Inne roszczenia z ustawy lutowej
Ustawa pozwala także na domaganie się od skarbu państwa:
Kosztów symbolicznego upamiętnienia osoby represjonowanej, jeżeli zmarła w wyniku represji.
Zwrotu skonfiskowanych rzeczy lub ich wartości jeżeli rzeczy tych nie można już zwrócić.

Podsumowanie
Obecne przepisy prawa przewidują odszkodowanie za represję PRL, szczególnie ważnym jest odszkodowanie za internowanie z względu na masową skalę i nie tak duży okres od jego zastosowania. Jednak zadośćuczynienie i odszkodowanie za PRLowskie represje dotyczy także dawnych spraw z początku jego istnienia. W sprawach tych z roszczeniem mogą wystąpić krewni zmarłego już represjonowanego. Istnieje także możliwość zmiany prawomocnego orzeczenia przyznającego zadośćuczynienie i odszkodowanie jeżeli było ono ograniczone limitem 25.000 zł.

W konsekwencji Ustawa Lutowa daje represjonowanym faktyczną możliwość skutecznego dochodzenia ich roszczeń.

;

Pliki cookie usprawniają działanie naszego serwisu. Korzystając z niego, zgadzasz się na użycie plików cookie.