Utracone korzyści (art. 361 KC) – co to jest i jak uzyskać odszkodowanie

Utracone korzyści (łac. lucrum cessans) to zyski, których z powodu zdarzenia będącego przyczyną szkody poszkodowany nie osiągnie. Na przykład jeśli wypadek spowodował zwolnienie, a co za tym idzie utratę zarobku za ten czas. Utraconą korzyścią może być też dochód, którego firma poszkodowanego nie wypracowała z powodu jego nieobecności spowodowanej wypadkiem. Zgodnie z art.  361 § 2 KC utracone korzyści wliczają się do pełnej szkody, oprócz straty rzeczywistej (łac. damnum emergens).

Udowodnienie utraconych korzyści i ich wysokości leży po stronie poszkodowanego. Musi on wykazać odpowiednio wysokie, graniczące z pewnością prawdopodobieństwo ich osiągnięcia, gdyby nie wyrządzono mu szkody. W tym artykule wyjaśniamy czym się różnią: strata rzeczywista, utracone korzyści i szkoda ewentualna. A także jak je udowodnić i jak uzyskać pełne odszkodowanie.

Czym są utracone korzyści? (lucrum cessans, art. 361 § 2 KC)

Definicja — korzyści, które osiągnąłbyś, gdyby nie szkoda

Utracone korzyści (lucrum cessans) to zyski, których poszkodowany nie osiągnął wskutek doznanej szkody, a które z dużym prawdopodobieństwem weszłyby do jego majątku, gdyby nie doszło do zdarzenia wyrządzającego szkodę. W praktyce prawniczej pojęcie to odnosi się do hipotetycznego stanu majątku poszkodowanego. Aby lepiej zrozumieć to pojęcie, posłużmy się porównaniem.

Gdy dochodzi do wypadku, poszkodowany ma na tyle poważne obrażenia, że praktycznie wykluczają go z dobrze płatnej pracy. W drugiej sytuacji nic złego się nie dzieje, i nasz bohater chodzi do pracy, zdobywa klientów i dostaje z tego tytułu atrakcyjne wynagrodzenie.

Porównanie stanu majątkowego poszkodowanego w obu tych sytuacjach jest właśnie tym, co nazywamy utraconymi korzyściami. Prawo cywilne stoi na stanowisku, że sprawca zdarzenia (lub jego ubezpieczyciel) musi zrekompensować tę różnicę, aby poszkodowany nie był stratny z powodu cudzego zawinienia lub nieszczęśliwego wypadku, za który ktoś ponosi odpowiedzialność.

Utracone korzyści jako element pełnego odszkodowania

Zgodnie z polskim prawem, a dokładnie z art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego, naprawienie szkody obejmuje nie tylko to, co poszkodowany fizycznie stracił, ale również to, czego nie zdołał uzyskać. Zasada pełnego odszkodowania (kompensacji) oznacza, że poszkodowany powinien zostać przywrócony do takiego stanu finansowego, w jakim znajdowałby się, gdyby feralne zdarzenie nigdy nie miało miejsca. Pomijanie utraconych korzyści przy wypłacie odszkodowania jest niestety częstą praktyką towarzystw ubezpieczeniowych, co stanowi naruszenie podstawowych praw poszkodowanego uregulowanych w przepisach Kodeksu cywilnego.

Skąd nazwa „lucrum cessans”

Pojęcie „lucrum cessans” wywodzi się bezpośrednio z prawa rzymskiego, które jest źródłem dzisiejszych systemów prawnych w Europie. Słowo lucrum oznacza zysk, korzyść majątkową, natomiast cessans pochodzi od czasownika oznaczającego ustanie, zatrzymanie lub zaniechanie. Dosłowne tłumaczenie to zatem „ustający zysk” lub „zahamowana korzyść”. Używanie łacińskiej terminologii w pismach procesowych czy decyzjach ubezpieczyciela jest powszechne. Znajomość tego terminu pomaga w lepszym zrozumieniu oficjalnej dokumentacji otrzymywanej od zakładu ubezpieczeń lub sądu w toku walki o należne świadczenie.

Czym różnią się utracone korzyści od straty rzeczywistej?

Dlaczego pełne odszkodowanie obejmuje oba elementy

Rozdzielenie szkody na te dwa elementy pozwala uświadomić sobie prawdziwą, ekonomiczną skalę zdarzenia. Gdy taksówkarz traci w wypadku auto, samo oddanie mu pieniędzy za wrak (strata rzeczywista) nie rozwiązuje problemu. Taksówkarz przez czas poszukiwania nowego auta nie może pracować. Zatem traci dochód, który przeznaczyłby na utrzymanie rodziny (utracone korzyści). Tylko rekompensata obu tych wartości spełnia wymóg sprawiedliwości i przywraca stan poprzedni w sensie ekonomicznym.

 

Kryterium	Strata rzeczywista (damnum emergens)	Utracone korzyści (lucrum cessans)
Na czym polega?	Aktywne zmniejszenie obecnego majątku (np. zniszczenie mienia, nowe długi).	Brak powiększenia majątku w przyszłości z powodu wypadku (brak zysku).
Czas odniesienia	Dotyczy przeszłości i teraźniejszości (moment wystąpienia szkody).	Dotyczy przyszłości (to, co miało wpłynąć po dacie wypadku).
Standard dowodowy	Łatwiejszy – bazuje na fakturach, wycenach i obiektywnym stanie rzeczy.	Trudniejszy – wymaga wykazania tzw. wysokiego prawdopodobieństwa korzyści.
Przykład	Koszt naprawy rozbitego auta.	Utracony zarobek w czasie zwolnienia lub przestoju pojazdu.

 

Jak udowodnić utracone korzyści?

Standard „wysokiego prawdopodobieństwa graniczącego z pewnością”

Z uwagi na fakt, że utracone korzyści mają charakter hipotetyczny (dotyczą czegoś, co się nie wydarzyło), udowodnienie ich stanowi największe wyzwanie w procesie odszkodowawczym. Orzecznictwo Sądu Najwyższego ukształtowało w tym zakresie jasną regułę: poszkodowany nie musi udowadniać absolutnej, stuprocentowej pewności osiągnięcia zysku, bo w świecie realnym taka pewność niemal nie istnieje. Musi natomiast wykazać tzw. „wysokie prawdopodobieństwo graniczące z pewnością”. Oznacza to, że z perspektywy logicznego myślenia i doświadczenia życiowego korzyść ta zostałaby osiągnięta, gdyby nie wypadek. Wszelkie domysły, życzenia czy mgliste, nieskonkretyzowane plany nie spełniają tego kryterium.

Ciężar dowodu po stronie poszkodowanego (art. 6 KC)

W procesie dochodzenia utraconych korzyści kluczowy jest art. 6 Kodeksu cywilnego, który mówi o ciężarze dowodu. Zgodnie z tym przepisem, to na poszkodowanym (osobie wysuwającej roszczenie) spoczywa obowiązek udowodnienia, że utracił on określone korzyści oraz wykazania ich dokładnej wysokości. Ubezpieczyciel sprawcy wypadku nie ma obowiązku domyślać się, ile zarabia poszkodowany, ani z własnej inicjatywy zbierać dokumentów księgowych. Jeśli poszkodowany w zgłoszeniu szkody napisze tylko „chcę odszkodowania za utracony zysk”, ale nie przedstawi odpowiednich dowodów, ile ten zysk miałby wynosić, zakład ubezpieczeń z całą pewnością wyda decyzję odmowną.

• Nie wiesz, jak sprecyzować pismo żądające utraconych korzyści i ile się domagać? Zgłoś się do naszej kancelarii Solace, a za darmo przeanalizujemy Twoją sprawę i powiemy Ci, czego możesz się spodziewać.

Dowody: dokumentacja księgowa, umowy, opinia biegłego

Jak w praktyce wykazuje się utracone korzyści? Najważniejsze są dowody z dokumentów. Należą do nich m.in. deklaracje podatkowe (PIT, CIT), Księga Przychodów i Rozchodów (KPiR), wyciągi z konta bankowego ukazujące regularne wpływy, a także podpisane przedwstępne umowy z klientami czy listy intencyjne. W przypadku pracowników etatowych bardzo ważne są zaświadczenia od pracodawcy o wysokości uśrednionych premii czy zaplanowanych nadgodzinach. Często w sprawach gospodarczych konieczne jest powołanie biegłego sądowego z zakresu rachunkowości lub ekonomii, który na podstawie dokumentów skrupulatnie wyliczy, jaki czysty zysk (po odliczeniu kosztów) poszkodowany faktycznie utracił.

Czym różnią się utracone korzyści od szkody ewentualnej (utraty szansy)?

Czym jest szkoda ewentualna

Szkoda ewentualna, często nazywana również utratą szansy, to sytuacja, w której poszkodowany traci jedynie hipotetyczną możliwość uzyskania jakiejś korzyści majątkowej, ale nie było na to realnych, pewnych widoków. Klasycznym przykładem szkody ewentualnej jest sytuacja, w której poszkodowany w wyniku wypadku nie mógł wziąć udziału w konkursie literackim lub loterii. Być może by wygrał, ale prawdopodobieństwo to było na tyle niskie lub uzależnione od tylu zmiennych, że nie da się tego z całą pewnością przewidzieć. Inny przykład to opóźnienie w podróży na rozmowę kwalifikacyjną — fakt, że kandydat nie dotarł na spotkanie, nie oznacza automatycznie, że otrzymałby tę pracę i określoną pensję.

Dlaczego sama utrata szansy nie podlega naprawieniu

Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem polskich sądów, prawo cywilne rekompensuje jedynie szkody rzeczywiste i pewne (nawet jeśli hipotetyczne, jak w przypadku lucrum cessans). Szkoda ewentualna wymyka się możliwości racjonalnego oszacowania i obciążałaby sprawców wypadków odpowiedzialnością za nierealistyczne scenariusze poszkodowanych. Dlatego też utrata samej tylko „szansy” na wzbogacenie się nie podlega naprawieniu i nie uprawnia do żądania odszkodowania. Z pewnymi drobnymi wyjątkami w orzecznictwie medycznym (tzw. utrata szansy na wyleczenie), zasada ta jest rygorystycznie przestrzegana przez zakłady ubezpieczeń i sądy.

Granica między lucrum cessans a szkodą ewentualną

Granica między tymi dwoma pojęciami leży wyłącznie w stopniu prawdopodobieństwa. Jeśli artysta malarz jedzie na wystawę, na której miał już z góry zaplanowaną i umówioną sprzedaż konkretnego obrazu stałemu klientowi, a w wyniku wypadku niszczy dzieło — mamy do czynienia z lucrum cessans (niemal 100% pewności zysku). Jeśli jednak artysta dopiero jechał na targi z nadzieją, że może kogoś zainteresuje swoimi pracami, a jego obrazy spłonęły — utrata potencjalnych zysków od nieznanych jeszcze klientów to szkoda ewentualna. Dobry prawnik potrafi tak uargumentować sprawę, by sąd zakwalifikował stratę jako utracone korzyści, a nie jedynie jako szkodę ewentualną.

• Nie masz pewności, czy w Twojej sytuacji masz do czynienia z utraconą korzyścią czy szkodą ewentualną? Skontaktuj się z nami.

Przykłady utraconych korzyści w praktyce odszkodowawczej

Czy utracone korzyści można dochodzić w formie renty? (art. 444 KC)

Kiedy zamiast jednorazowego odszkodowania przysługuje renta wyrównawcza

W przypadku ciężkich uszkodzeń ciała i rozstroju zdrowia, jednorazowe wyrównanie utraconych korzyści często jest niewystarczające, ponieważ niezdolność do pracy przybiera charakter długotrwały lub wręcz dożywotni. Z pomocą przychodzi tutaj art. 444 § 2 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli poszkodowany całkowicie lub częściowo utracił zdolność do pracy zarobkowej albo zwiększyły się jego potrzeby czy zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać od sprawcy odpowiedniej renty wyrównawczej. Renta ta jest formą naprawienia szkody majątkowej o charakterze ciągłym i ściśle wiąże się z pojęciem utraconego zysku w ujęciu długoterminowym.

Jak liczy się utracony dochód w rencie wyrównawczej

Wyliczenie renty wyrównawczej opiera się na porównaniu hipotetycznego wynagrodzenia, jakie poszkodowany mógłby uzyskiwać, gdyby był zdrowy, z dochodami, które faktycznie uzyskuje po wypadku (np. wynagrodzenie z lżejszej pracy, renta inwalidzka z ZUS). Różnica między tymi dwiema kwotami stanowi właśnie wartość renty wyrównawczej. Konstrukcja ta realizuje koncepcję lucrum cessans rozciągniętej w czasie. Jeśli mechanik samochodowy traci prawą rękę i może pracować jedynie jako stróż nocny za minimalną krajową, renta wyrównawcza pokryje różnicę między pensją wykwalifikowanego mechanika a pensją ochroniarza.

Jak uzyskać odszkodowanie za utracone korzyści?

Jak wyliczyć wysokość utraconych korzyści (metoda dyferencyjna)

Do ustalania wysokości utraconych korzyści stosuje się powszechnie w orzecznictwie tzw. metodę dyferencyjną (różnicową). Polega ona na ustaleniu różnicy między obecnym stanem majątku poszkodowanego po wypadku a hipotetycznym stanem tego majątku, który istniałby, gdyby do zdarzenia wyrządzającego szkodę w ogóle nie doszło. Obliczenia te muszą być bardzo dokładne. Od hipotetycznych przychodów  należy odjąć wszelkie koszty, których poszkodowany uniknął (np. taksówkarz nie zatankował paliwa i nie zużył opon, więc te koszty trzeba odliczyć od utraconego utargu dziennego).

Zgłoszenie roszczenia i negocjacje z ubezpieczycielem

Pierwszym krokiem jest zgłoszenie roszczenia do ubezpieczyciela (z polisy OC sprawcy) lub bezpośrednio do podmiotu odpowiedzialnego za szkodę. W zgłoszeniu trzeba przedłożyć wszystkie zebrane dowody takie jak faktury, zaświadczenia, umowy. Praktyka ubezpieczycieli pokazuje, że w pierwszej decyzji często odrzucają oni roszczenia o utracone korzyści, argumentując, że są one jedynie szkodą ewentualną lub że ich prawdopodobieństwo jest zbyt niskie. Nie należy się tym zrażać – to standardowe działanie towarzystw ubezpieczeniowych, mające na celu zaoszczędzenie kosztów własnych. Jeśli decyzja ubezpieczyciela będzie niekorzystna, trzeba złożyć od niej reklamację (odwołanie). A gdy i to nie przyniesie zamierzonych rezultatów, kolejnym krokiem powinno być przedsądowe wezwanie do zapłaty. Następnie zaś proces sądowy, w którym poszkodowany będzie się domagał zasądzenia pełnego odszkodowania, w tym lucrum cessans.

Kiedy skorzystać z pomocy kancelarii odszkodowawczej

Sprawy o utracone korzyści to jeden z najtrudniejszych obszarów prawa odszkodowawczego, wymagający wiedzy łączącej prawo cywilne, ekonomię i rachunkowość. W Kancelarii Solace doskonale rozumiemy, jak udowodnić „wysokie prawdopodobieństwo graniczące z pewnością” przed sądem. Pomagamy naszym klientom w sprawach o ustalenie i wyegzekwowanie adekwatnego odszkodowania, gromadząc solidny materiał dowodowy. Współpracujemy z biegłymi rewidentami i ekspertami rzeczoznawcami, aby prawidłowo wyliczać odszkodowanie z zastosowaniem metody dyferencyjnej.

FAQ — utracone korzyści (art. 361 KC)