Czym jest choroba zawodowa – jakie odszkodowanie i świadczenia przysługują pracownikowi?

Data aktualizacji: 7.04.2026

Niektóre zawody wiążą się z wystawieniem na szkodliwe czynniki. To z kolei może prowadzić do powstania poważnych chorób. W takiej sytuacji niekoniecznie otrzymasz jedynie świadczenie z ZUS-u. Czasami masz szansę zyskać znacznie więcej, o ile udowodnisz odpowiedzialność pracodawcy za chorobę zawodową.

Czym jest choroba zawodowa w rozumieniu przepisów?

Czytając ten wpis, prawdopodobnie jesteś już w momencie, gdy stwierdzono u Ciebie chorobę zawodową. Chcesz więc dowiedzieć się, co zrobić w dalszej kolejności i jak uzyskać odszkodowanie od pracodawcy za chorobę zawodową. Dla porządku warto jednak zacząć od definicji, bo będzie mieć ona znaczenie w dalszej części tego artykułu.

Definicja choroby zawodowej według przepisów

Zgodnie z art. 235¹ Kodeksu pracy chorobą zawodową może być tylko takie schorzenie, które:

1. Znajduje się w wykazie chorób zawodowych (załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów).
2. Bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, które występują w środowisku pracy albo w związku ze sposobem jej wykonywania (tzw. „narażenie zawodowe”).

Jakie schorzenia mogą zostać uznane za chorobę zawodową?

Za choroby zawodowe są uznawane wyłącznie schorzenia znajdujące się we wspomnianym wykazie chorób zawodowych będących załącznikiem do rozporządzenia Rady Ministrów.

Kiedy choroba jest związana z warunkami pracy?

To że masz np. pylicę płuc (jedną z chorób wymienionych w rozporządzeniu) nie przesądza automatycznie, że jest to choroba zawodowa. Jak wiesz już z poprzednich akapitów, trzeba jeszcze spełnić drugi warunek – ustalić, że bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem taka choroba została wywołana przez czynniki szkodliwe występujące w środowisku pracy albo przez sam sposób jej wykonywania. Całość tych okoliczności określa się jako „narażenie zawodowe”.

To, czy masz chorobę zawodową, oceni Inspektor Sanitarny. Zgłoszenia w celu rozpoznania musisz dokonać niezwłocznie po rozpoznaniu choroby lub pojawieniu się podejrzenia o niej, przy czym może to nastąpić nawet po zakończeniu pracy. Narażenie zawodowe może mieć różnorodny charakter. Do najczęściej spotykanych należą:

Oceny narażenia zawodowego dokonuje lekarz orzecznik. Przy ustaleniach korzysta z dokumentacji przebiegu zatrudnienia, wyników pomiarów stężeń i natężeń czynników szkodliwych na stanowiskach pracy. Pracodawca ma przy tym obowiązek prowadzenia, rejestrowania i udostępniania wyników takich pomiarów.

Jak stwierdza się chorobę zawodową?

Procedura zgłoszenia choroby zawodowej

Stwierdzenie choroby zawodowej nie następuje automatycznie – konieczne jest przejście przez konkretną procedurę. Punktem wyjścia jest zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej. Może tego dokonać pracodawca, lekarz, a także pracownik lub były pracownik.

Jeśli nadal jesteś osobą zatrudnioną, podejrzenie zgłaszasz wyłącznie za pośrednictwem lekarza sprawującego nad Tobą profilaktyczną opiekę zdrowotną, czyli lekarza medycyny pracy. Jeśli już nie pracujesz, możesz samodzielnie zgłosić podejrzenie choroby zawodowej do Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego oraz okręgowego inspektora pracy. Pracodawca i lekarz mają przy tym ustawowy obowiązek zgłoszenia każdego przypadku podejrzenia choroby zawodowej.

Rola lekarza i inspekcji sanitarnej

Po otrzymaniu zgłoszenia Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny uruchamia postępowanie. Kieruje Cię wówczas na badania do jednostki orzeczniczej I stopnia. Są to m.in. poradnie i oddziały chorób zawodowych Wojewódzkich Ośrodków Medycyny Pracy (WOMP) oraz kliniki chorób zawodowych uczelni medycznych. Na podstawie dokumentacji medycznej, oceny przebiegu zatrudnienia i specjalistycznych badań lekarz tej jednostki wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania.

Jeśli nie zgadzasz się z wydanym orzeczeniem, masz 14 dni na złożenie wniosku o ponowne badanie przez jednostkę orzeczniczą II stopnia. Orzeczenie wydane przez jednostkę II stopnia jest już natomiast ostateczne. Równolegle z postępowaniem lekarskim Inspektor Sanitarny przeprowadza ocenę narażenia zawodowego w miejscu Twojej pracy – to ten element postępowania weryfikuje, czy warunki pracy mogły wywołać konkretne schorzenie.

Decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej

Właściwy Państwowy Inspektor Sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej stwierdzenia. Podstawą tej decyzji jest zebrany materiał dowodowy, a w szczególności orzeczenie lekarskie i ocena narażenia zawodowego. To właśnie wydanie takiej decyzji otwiera Ci drogę do ubiegania się o świadczenia, do których będziesz mieć prawo z uwagi na chorobę zawodową.

Jakie świadczenia przysługują pracownikowi z tytułu choroby zawodowej?

Jeśli stwierdzono u Ciebie chorobę zawodową, masz dwie możliwości. Podstawowa z nich to ubieganie się o jednorazowe odszkodowanie z tytułu stwierdzenia choroby zawodowej, które możesz otrzymać z ZUS-u.

Jednorazowe odszkodowanie z ZUS-u

Jednorazowe odszkodowanie z ZUS-u przysługuje Ci na tych samych zasadach co w przypadku stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu w wyniku wypadku przy pracy. Oznacza to, że również z tytułu choroby zawodowej otrzymasz jednorazowo kwotę, której wysokość ściśle regulują przepisy.

Renta z tytułu niezdolności do pracy

Jeśli choroba zawodowa sprawiła, że nie jesteś w stanie wykonywać dotychczasowej pracy, możesz ubiegać się o rentę z ubezpieczenia wypadkowego. Może mieć ona charakter stały (jeśli niezdolność do pracy jest trwała) lub okresowy (jeśli istnieją rokowania na powrót do pracy).

Renta ta nie może być niższa niż 120% kwoty najniższej renty odpowiedniego rodzaju. Po waloryzacji od marca 2026 r. najniższa renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy wynosi 1 978,49 zł brutto, a z tytułu częściowej niezdolności – 1 483,87 zł brutto.

Świadczenia rehabilitacyjne i zasiłki

Od pierwszego dnia niezdolności do pracy możesz pobierać zasiłek chorobowy. Wynosi on 100% podstawy wymiaru. Możesz go jednak pobierać przez maksymalnie 182 dni.

Gdy wyczerpiesz prawo do zasiłku chorobowego, (czyli od 183. dnia niezdolności do pracy), możesz pobierać świadczenia rehabilitacyjne. Jego wysokość również wynosi 100% podstawy wymiaru i możesz pobierać je maksymalnie 12 miesięcy.

Przepisy przewidują też jednorazowe odszkodowanie dla rodziny pracownika. Przysługuje ono rodzinie, której bliski zmarł wskutek choroby zawodowej.

Choć wszystkie te świadczenia pobierasz z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, istnieją sytuacje, w których dodatkowe pieniądze wypłaci Twój pracodawca.

Kiedy przysługuje odszkodowanie od pracodawcy za chorobę zawodową?

Świadczenia od pracodawcy nie należy Ci się zawsze przy chorobie zawodowej, ale dopiero gdy:

1. Świadczenia z ZUS-u okazało się niewystarczające.
2. Pracodawca ponosi odpowiedzialność za chorobę zawodową,
3. Wykażesz tę odpowiedzialność, a także wysokość należnych Ci świadczeń.

Kiedy można dochodzić roszczeń cywilnych?

W pierwszej kolejności zawsze musisz więc wystąpić po swoje świadczenia do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Tylko wtedy będziesz w stanie ocenić, czy wypłacona kwota jest za niska. Zwykle jednak rzeczywiście tak będzie. ZUS nie patrzy bowiem na poniesione przez Ciebie szkody (a więc na to, jak duże straty majątkowe poniesiesz w związku z chorobą zawodową), ale działa według odgórnych wytycznych. W efekcie może się okazać, że przyzna Ci zdecydowanie niższą kwotę niż wartość poniesionych szkód.

Dopiero wtedy czas zwrócić się do pracodawcy po dodatkowe świadczenia. Będą mieć one charakter uzupełniający, czyli powinny odpowiadać różnicy między tym, co naprawdę Ci się należy a kwotą wypłaconą przez ZUS.

Wciąż pozostaje jednak ostatnia kwestia – musisz wykazać odpowiedzialność pracodawcy za chorobę zawodową. A to może okazać się trudnym zadaniem.

Odpowiedzialność pracodawcy za warunki pracy

Zgodnie z Kodeksem pracy pracodawca ponosi pełną odpowiedzialność za bezpieczeństwo i higienę pracy w zakładzie. Co więcej, przepis ten wyraźnie wskazuje, że na zakres tej odpowiedzialności nie wpływają obowiązki pracowników w dziedzinie BHP ani powierzenie zadań służby BHP specjalistom zewnętrznym.

Jak udowodnić związek choroby z pracą?

Wykazanie, że choroba zawodowa pozostaje w związku z warunkami pracy, to jeden z najtrudniejszych elementów dochodzenia roszczeń od pracodawcy. To Ty musisz przedstawić właściwe dowody. Tym najważniejszym będzie decyzja administracyjna Inspektora Sanitarnego stwierdzająca chorobę zawodową. Oprócz tego znaczenie mogą mieć takie dowody jak:

• Dokumentacja medyczna,
• Dokumentacja przebiegu zatrudnienia,
• Wyniki pomiarów czynników szkodliwych prowadzonych przez pracodawcę na stanowiskach Twojej pracy,
• Protokoły kontroli Państwowej Inspekcji Pracy lub Inspekcji Sanitarnej,
• Zeznania świadków ,
• Opinia biegłego sądowego z zakresu medycyny pracy, który oceni zależność między chorobą a narażeniem zawodowym.

Kiedy pracodawca ponosi odpowiedzialność za chorobę zawodową?

Kwestia odpowiedzialności jest najbardziej skomplikowana, bo w zależności od konkretnego zakładu pracy może przebiegać na nieco innych zasadach.

Odpowiedzialność na zasadzie winy

Jeśli pracodawca odpowiada za chorobę zawodową na zasadzie winy, konieczne będzie wykazanie istnienia 3 elementów:

1. Winy pracodawcy za zaistniałą chorobę zawodową,
2. Szkód po Twojej stronie,
3. Związku przyczynowego między winą pracodawcy a Twoją szkodą.

Musisz więc wykazać, że zachowanie pracodawcy doprowadziło do choroby zawodowej. Ważne będzie także zadbanie o wymienienie wszystkiego, czego się domagasz i ustalenia konkretnych kwot. Oczywiście musisz poprzeć swoje żądania dowodami – np. rachunkami za leczenie.

Znaczenie naruszenia przepisów BHP

Naruszenie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przez pracodawcę to jedna z najczęstszych podstaw odpowiedzialności na zasadzie winy. Kodeks pracy w art. 207 § 1 wprost wskazuje, że pracodawca ponosi pełną odpowiedzialność za stan BHP w zakładzie i nie może jej przenieść na pracowników ani na zewnętrznych specjalistów ds. BHP. Do podstawowych obowiązków pracodawcy należy m.in. organizowanie pracy w sposób eliminujący zagrożenia zdrowotne, zapewnienie odpowiednich środków ochrony indywidualnej, prowadzenie szkoleń BHP oraz dbanie o sprawność maszyn i urządzeń.

Przykładowo, jeśli pracodawca nie wyposażył Cię w odpowiednią odzież ochronną, to dopuścił się zaniedbań w zakresie BHP w pracy (ponosi winę). Załóżmy, że teraz cierpisz np. na pylicę. Twoje szkody to w tym przypadku m.in. kosztowne leczenie, brak możliwości wykonywania dotychczasowej pracy (utracony dochód) i zmniejszenie perspektyw na przyszłość.

Z perspektywy Twojej sprawy odszkodowawczej najistotniejsze jest to, że protokoły kontroli PIP, nakazy inspektorów pracy czy wcześniejsze kary nakładane na pracodawcę za nieprawidłowości BHP mogą stanowić ważny dowód wykazujący jego winę. Warto więc zebrać taką dokumentację jeszcze przed wytoczeniem powództwa.

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka

Jeśli pracodawca odpowiada na zasadzie ryzyka, to znajdujesz się w lepszej sytuacji. Nie ma bowiem znaczenia, czy w ogóle jest on winny wystąpienia choroby zawodowej. Jak sama nazwa wskazuje, w związku z prowadzeniem takiego zakładu pracy ponosi ryzyko odpowiadania także za sytuacje, do których nie doprowadził swoim działaniem czy powstrzymaniem się od konkretnej czynności.

W tym przypadku odszkodowanie od pracodawcy za chorobę zawodową otrzymasz, jeśli udowodnisz, że:

1. Ponosi odpowiedzialność na zasadzie ryzyka – czyli, że prowadzi przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody,
2. Po Twojej stronie powstała szkoda konkretnej wysokości.

Jak widzisz, w tym przypadku znacznie prościej będzie Ci uzyskać pieniądze. Pracodawca nie musiał nawet dopuścić się jakichkolwiek zaniedbań, żeby pojawiła się konieczność wypłaty odszkodowania.

Jakich świadczeń można dochodzić od pracodawcy?

Jeśli świadczenia z ZUS nie pokrywają w pełni poniesionych przez Ciebie szkód, możesz dochodzić roszczeń uzupełniających od pracodawcy na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego. Co ważne – roszczenia te mają charakter uzupełniający. Oznacza to, że najpierw musisz wyczerpać ścieżkę przed ZUS-em i dopiero na tej podstawie ocenić, jaka część Twoich strat nie została pokryta przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Prawo przewiduje w tym zakresie trzy rodzaje świadczeń: odszkodowanie za szkodę majątkową, zadośćuczynienie za krzywdy niemajątkowe oraz rentę uzupełniającą.

Odszkodowanie za poniesione straty

Od pracodawcy możesz ubiegać się przede wszystkim odszkodowania. Obejmuje ono wszystkie wydatki i straty finansowe, które bezpośrednio wynikają z choroby zawodowej i nie zostały pokryte przez ZUS. W praktyce może to być bardzo szeroki katalog kosztów, m.in.:

• koszty leczenia – wizyty lekarskie, leki, zabiegi, operacje,
• wydatki na rehabilitację i dojazdy na nią,
• koszty zakupu sprzętu ortopedycznego lub specjalistycznych pomocy,
• utracone zarobki – za okres, gdy byłeś niezdolny do pracy i nie otrzymywałeś pełnego wynagrodzenia,
• koszty przekwalifikowania zawodowego, jeśli choroba uniemożliwia Ci wykonywanie dotychczasowego zawodu,
• ewentualne koszty dostosowania miejsca zamieszkania do nowej sytuacji zdrowotnej.

Żeby ustalić wysokość odszkodowania, musisz wyliczyć koszty i straty związane z chorobą zawodową, a następnie porównać tę kwotę z kwotą już wypłaconą przez ZUS. Różnica między tymi dwiema wartościami będzie kwotą odszkodowania, do której masz prawo.

Zadośćuczynienie za ból i cierpienie

Odpowiedzialność pracodawcy za chorobę zawodową nie będzie jednak ograniczać się tylko do szkód majątkowych (wypłaty odszkodowania). Oprócz tego możesz domagać się dodatkowej rekompensaty, jaką jest zadośćuczynienie za doznane krzywdy.

Tutaj sprawa jest już nieco bardziej skomplikowana, bo nie jesteś przecież w stanie pokazać twardych dowodów na istnienie i rozległość tych krzywd. W przypadku załamania nerwowego spowodowanego brakiem zdolności do dalszej pracy możesz wprawdzie np. dostarczyć zaświadczenie od psychiatry. Na tej podstawie nie będzie jednak można ocenić, jak duże były Twoje krzywdy.

Istnieje wiele czynników, od których zależy wysokość zadośćuczynienia. Będzie to m.in. Twój wiek, perspektywy na przyszłość, długość trwania krzywd i to, jak mocno je odczujesz. Jak widzisz, są to więc bardzo niejasne kryteria. Tak naprawdę w tym zakresie wiele będzie zależeć od siły Twojej argumentacji.

Renta uzupełniająca dla pracownika

Sytuacja z rentą uzupełniająca wygląda podobnie jak z odszkodowaniem od pracodawcy. Wysokość renty odpowiada więc różnicy między zarobkami, które uzyskiwałby pracownik, gdyby choroba nie wystąpiła a kwotą, którą faktycznie jest w stanie zarobić po jej stwierdzeniu. Dodatkowo trzeba uwzględnić wypłacaną już rentę z ZUS-u. Dopiero różnica między należną rentą a tą wypłacaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, będzie odpowiadać rencie uzupełniającej, o jaką możesz wystąpić do pracodawcy.