Komu przysługuje odszkodowanie za represje komunistyczne i zadośćuczynienie za PRL? 

Przez dziesięciolecia tysiące osób w Polsce padały ofiarą represji politycznych – za działalność opozycyjną, sprzeciw wobec systemu komunistycznego, czy walkę o wolność i niepodległość. Wielu z nich skazywano na podstawie niesprawiedliwych wyroków, internowano w stanie wojennym lub zmuszano do odbycia przymusowej służby wojskowej. Dziś prawo daje możliwość dochodzenia sprawiedliwości i rekompensaty – nie tylko samym poszkodowanym, ale także ich najbliższym. W artykule wyjaśniamy, kto może ubiegać się o odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje oraz jak wygląda cała procedura na podstawie tzw. Ustawy lutowej.

Ustawa przewiduje nie tylko odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje w PRL. Rekompensatę można otrzymać m.in. także za represje stanu wojennego i represje stalinowskie

Kwestię odszkodowania i zadośćuczynienia reguluje tzw. Ustawa lutowa. Jej pełna nazwa to „Ustawa o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”. Wspominamy o tym nie bez powodu.

Komu przysługuje zadośćuczynienie i odszkodowanie za represje według Ustawy lutowej?

Ustawa z dnia 23 lutego 1991 r.  (ustawa lutowa) wyróżnia kilka kategorii osób mogących otrzymać odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje. Poniżej szczegółowo omawiamy każdy z tych przypadków, bo przepisy są dość zawiłe i na własną rękę trudno może być Ci je zrozumieć. W największym skrócie można jednak powiedzieć, że prawo do rekompensaty od Skarbu Państwa mają:

1. Osoby skazane komunistycznym wyrokiem później uznanym za nieważny

Prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia mają osoby skazane wyrokiem komunistycznym, który został uznany za nieważny.

W tym konkretnym przypadku droga jest więc dwuetapowa:

1. Musisz złożyć wniosek o unieważnienie komunistycznego orzeczenia;
2. Gdy sąd stwierdzi taką nieważność, masz prawo wystąpić z wnioskiem o odszkodowanie za PRL i zadośćuczynienie od Skarbu Państwa.

Sąd stwierdzi nieważność tych wyroków, które:

• zostały wydane przez polskie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub przez organy pozasądowe
• w okresie od 1 stycznia 1944 – 31 grudnia 1989 roku (w czasach komunizmu)
• jeżeli skazany:
  • otrzymał wyrok w związku z działalnością na rzecz niepodległej Polski lub z jej powodu
  • jest represjonowanym rolnikiem – otrzymał wyrok za opór przeciwko kolektywizacji wsi oraz obowiązkowym dostawom.

Jak dokładnie wygląda procedura unieważniania wyroku i uzyskiwania rekompensaty, wyjaśniamy w osobnym artykule w naszej Bazie Wiedzy. W całości poświęciliśmy go właśnie odszkodowaniu za pobyt w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia.

2. Dzieci przebywające wraz z matką pozbawioną wolności przez unieważniony wyrok

W kontekście unieważnionych komunistycznych orzeczeń, trzeba wspomnieć jeszcze o osobnej kategorii osób mających prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia. Mowa tu o dzieciach represjonowanych matek.

Przepisy przewidują, że jeśli:

1. Matka była pozbawiona wolności na podstawie komunistycznego orzeczenia
2. Taki wyrok został uznany za nieważny i
3. Podczas pozbawienia wolności matka była w ciąży lub podczas pozbawienia wolności przebywała wraz z dzieckiem

Takie dziecko ma prawo do odszkodowania od Skarbu Państwa. Oczywiście jego matce również będzie przysługiwać osobne uprawnienie do odszkodowania – za represje, których doświadczyła.

3. Osoby, wobec których wydano decyzję o internowaniu w związku ze stanem wojennym

Kolejna kategoria osób to te, które doświadczyły represji w związku z wprowadzeniem w Polsce stanu wojennego w dniu 13 grudnia 1981 r., a dokładniej – wobec których wydano decyzję o internowaniu.

W tym przypadku procedura uzyskania zadośćuczynienia i odszkodowania dla osób represjonowanych jest prosta, bo składa się tylko z jednego etapu. Nie ma tu potrzeby wcześniejszego składania wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji o internowaniu w stanie wojennym, tak jak składa się wniosek o unieważnienie orzeczenia.

4. Osoby poddane represjom stalinowskim

Ustawa lutowa przewiduje też zadośćuczynienie i odszkodowanie dla represjonowanych w czasach stalinowskich. W tym przypadku prawo do rekompensaty tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia mogą otrzymać osoby, które:

• w okresie od 1 lipca 1944 roku do 31 grudnia 1956 roku były represjonowane przez radzieckie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości na obecnym terenie Polski lub
• w okresie od dnia 1 stycznia 1944 r. do dnia 31 grudnia 1956 r. były represjonowane przez radzieckie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości działające w granicach ustalonych w Traktacie Ryskim poza obecnym terytorium Polski – jeśli te represje wynikały z działalności na rzecz niepodległej Polski w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r.

Jednocześnie, żeby takim osobom rzeczywiście przysługiwało od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, muszą spełnić jeszcze jeden warunek. Ustawa wymaga, żeby tacy represjonowani mieszkali obecnie w Polsce, a jeśli nie żyją – by mieszkali w Polsce w chwili śmierci.

5. Odszkodowanie i zadośćuczynienie dla osób powołanych do służby wojskowej w związku z działalnością opozycyjną

Jedną z represji w czasach komunistycznych była także przymusowa służba wojskowa. Właśnie dlatego osoby, które odbyły taką służbę w okresie od 1 listopada 1982 r. do 28 lutego 1983 r. również mają prawo dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia za represje.

Jest to możliwe, o ile była to czynna służba wojskowa, a do jej odbycia dana osoba została powołana właśnie z powodu działalności na rzecz niepodległej Polski.

Odszkodowanie dla dzieci osób represjonowanych, małżonka i rodziców – kiedy będzie przysługiwać?

Od czasów represji i internowania minęło wiele lat. W związku z tym często zdarza się, że sam represjonowany zmarł, zanim otrzymał należne odszkodowanie i zadośćuczynienie. Zgodnie z przepisami, w takiej sytuacji prawo to przechodzi na małżonka, dzieci i rodziców zmarłego represjonowanego. 

Te osoby mogą więc wystąpić o stwierdzenie nieważności orzeczenia (jeśli w danym przypadku zostało wydane), a potem same otrzymać odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje. Dodatkowo mogą domagać się, żeby Skarb Państwa pokrył – częściowo lub w całości – koszty symbolicznego upamiętnienia osoby niesłusznie poddanej represjom.

Czy roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje PRL się przedawniają?

Od upadku komunizmu minęło już ponad 30 lat. Czy po tylu latach można jeszcze cokolwiek zrobić? To zależy. W kontekście represji PRL musimy osobno patrzeć na kwestię unieważnienia orzeczenia i na kwestię ubiegania się o odszkodowanie i zadośćuczynienie. A to z uwagi na ewentualne przedawnienie roszczeń.

Unieważnienie wyroku – bez terminu przedawnienia

Wniosek o stwierdzenie nieważności komunistycznego orzeczenia można złożyć w każdym czasie. Przepisy nie przewidują tu żadnego terminu przedawnienia. Nawet jeśli od wydania niesprawiedliwego wyroku minęło 50, 60 czy więcej lat, nadal możesz skutecznie działać.

Tym samym nawet jeśli sam represjonowany nie żyje i nigdy nie podejmował żadnych kroków prawnych, bliscy mają prawo złożyć wniosek o unieważnienie wyroku i oczyścić dobre imię zmarłego.

Odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje PRL – tu już obowiązuje termin

Inaczej sprawa wygląda w kontekście roszczeń finansowych. Ustawa lutowa wprost wskazuje, że żądanie odszkodowania i zadośćuczynienia należy zgłosić w terminie 10 lat od daty uprawomocnienia się orzeczenia o stwierdzeniu nieważności.

Co to oznacza w praktyce?

• Jeśli represjonowany nie podjął za życia żadnych kroków, to jego bliscy wciąż mogą skutecznie działać – najpierw wystąpią o unieważnienie wyroku z czasów PRL, a potem będą mieć kolejne 10 lat na wystąpienie o odszkodowanie i zadośćuczynienie.
• Jeśli wyrok został już unieważniony, pozostaje pytanie – jak dawno to nastąpiło. Termin przedawnienia zaczął bowiem płynąć, a to oznacza, że czasu na działanie już nie ma albo pozostało go niewiele.

Duże wyzwanie – ustalenie wysokości zadośćuczynienia i odszkodowania za represje w PRL

Nawet jeśli sąd stwierdzi nieważność komunistycznego orzeczenia, przed Tobą lub Twoimi bliskimi stoi jeszcze jedno poważne wyzwanie – wykazanie, ile dokładnie należy się pieniędzy. A to naprawdę trudne i to z kilku powodów.

• Dowody mogły ulec zniszczeniu lub zaginąć – dokumenty potwierdzające zarobki, rachunki, umowy czy inne dokumenty finansowe sprzed kilkudziesięciu lat często po prostu już nie istnieją. A to właśnie na wnioskodawcy spoczywa ciężar udowodnienia wysokości poniesionych szkód.
• Pamięć zawodzi – nawet sam represjonowany po tylu latach mógłby mieć trudności ze szczegółowym przypomnieniem sobie wszystkich okoliczności. Jeszcze trudniej wygląda to w kontekście krzywd, od czasu których minęło tak wiele lat.
• Represjonowany w momencie dochodzenia roszczeń często już żyje – nie może więc sam opowiedzieć sądowi o swoich przeżyciach. A represjonowani nierzadko nie dzielili się szczegółami nawet z najbliższymi. W sprawie, którą prowadziliśmy, ojciec naszego klienta nigdy nie opowiadał dzieciom szczegółowo o torturach – powtarzał tylko, że nikomu nie życzyłby podobnego losu.
• Ustalenie wysokości zadośćuczynienia zawsze jest problematyczne – opiera się na ocenie indywidualnej sytuacji i przeżyć osoby doświadczającej krzywd. Sądy biorą pod uwagę wiele czynników: czas trwania represji, ich intensywność, warunki w więzieniu, doznane tortury, wpływ na dalsze życie. Bez wiedzy i doświadczenia w tym zakresie możesz znacznie niedoszacować żądanej kwoty albo niedostatecznie uzasadnić, dlaczego żądasz akurat takiej sumy.
• Wartość pieniądza się zmieniła – trzeba więc nie tylko ustalić ówczesne straty, ale jeszcze przeliczyć je na współczesną wartość.

Właśnie dlatego w sprawach o odszkodowanie za represje tak istotna jest pomoc prawnika z doświadczeniem w tego typu postępowaniach. Znajomość orzecznictwa, umiejętność argumentacji i wiedza o tym, jak sądy podchodzą do podobnych spraw, może przesądzić o tym, czy otrzymasz kilka czy kilkaset tysięcy złotych.