Odszkodowanie dla represjonowanych: kiedy przysługuje, jak je uzyskać i kto ma do niego prawo?

Data aktualizacji: 9.03.2026 r.

Choć od czasów komunizmu minęło wiele lat, internowani lub niesłusznie skazani wciąż mogą otrzymać rekompensatę. Odszkodowanie dla osób represjonowanych to przy tym nie jedyne świadczenie, które wypłaci Skarb Państwa.

Czym jest odszkodowanie dla represjonowanych?

Odszkodowanie dla osób represjonowanych to suma pieniężna wypłacana przez Skarb Państwa poszkodowanym w czasach PRL-u. Mowa tu o ludziach działających na rzecz niepodległej Polski i z tego powodu m.in. przebywających w więzieniu komunistycznym, pozbawionych majątku czy przymusowo wcielanych do wojska.

Odszkodowanie dla osób represjonowanych – komu przysługuje zadośćuczynienie i odszkodowanie za represje komunistyczne?

Zasady wypłaty odszkodowania dla osób represjonowanych reguluje specjalna ustawa, powszechnie nazywana „ustawą lutową”. To właśnie ona ustanawia warunki ubiegania się o odszkodowanie i zadośćuczynienie, a także wyraźnie wskazuje, kto może otrzymać pieniądze od Skarbu Państwa.

Zgodnie z tą ustawą o odszkodowanie i zadośćuczynienie mają prawo wystąpić osoby:

• wobec których stwierdzono nieważność orzeczenia z czasów komunizmu wydanego w związku z działalnością na rzecz niepodległego Państwa Polskiego albo ze względu na opór przeciwko kolektywizacji wsi oraz obowiązkowym dostawom,
• internowani w związku z wprowadzeniem stanu wojennego,
• pełniący czynną służbę wojskową, do której zostali powołani ze względu na działalność na rzecz niepodległej Polski,
• mieszkający obecnie lub w chwili śmierci w Polsce i poddawani represjom w czasach PRL-u za działalność na rzecz niepodległej Polski,
• dziecko matki pozbawionej wolności, pod warunkiem, że wobec matki stwierdzono nieważność orzeczenia oraz:
  • w czasie przebywania w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia matka była w ciąży lub
  • dziecko to przebywało z matką w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia.

Jakie formy represji uprawniają do odszkodowania?

Osoby poszkodowane przez władze PRL podlegały licznym represjom. Katalog działań komunistycznych władz był szeroki, jednak do najpowszechniejszych represji należało przede wszystkim internowanie oraz konfiskata mienia.

Odszkodowanie za internowanie

Najczęściej spotykaną formą represji było internowanie, czyli przymusowe pozbawienie wolności bez wyroku sądowego i bez prawa do obrony. Miało to być narzędzie do izolowania tysięcy działaczy opozycyjnych, przede wszystkim tych związanych z NSZZ „Solidarność”.

Podczas internowania osoby sprzeciwiające się komunistycznemu reżimowi często przebywały w niezwykle trudnych warunkach. Tak wymagających, że często nawet po latach nie chcieli opowiedzieć całej historii swoim najbliższym – wspominaliśmy o tym m.in. przy opisywaniu case study w sprawie, w której uzyskaliśmy odszkodowania za represje mimo upływu terminu przedawnienia.

Odszkodowanie za konfiskatę mienia

Odrębną, choć równie dotkliwą formą prześladowań była konfiskata mienia. Władze komunistyczne odbierały represjonowanym nieruchomości, majątek ruchomy, oszczędności, a nierzadko też uniemożliwiały wykonywanie zawodu czy prowadzenie działalności gospodarczej. Oznacza to, że konfiskata mienia wiązała się z realnymi szkodami dla osoby sprzeciwiającej się reżimowi. Dlatego za tego rodzaju represje także należy się odszkodowanie.

Odszkodowanie za inne represje komunistyczne

Do zakresu represji uprawniających do rekompensaty zalicza się też m.in.:

• wieloletnią inwigilację przez Służbę Bezpieczeństwa,
• zwolnienie z pracy z powodów politycznych,
• przymusowe wcielenie do wojska w celach represyjnych,
• relegowanie z uczelni wyższej,
• odmowę wydania paszportu.

Wszystkie te działania – zarówno te wprost orzeczone przez sądy czy organy pozasądowe, jak i te faktycznie stosowane bez formalnego wyroku – mogą stanowić podstawę skutecznego roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie.

Roszczenia za utracony majątek i szkody materialne wynikające z represji – jak się je ustala?

Odszkodowanie dla represjonowanych ma za zadanie wyrównać konkretne, policzalne straty majątkowe, które wynikły z działań komunistycznych organów władzy. Mówiąc prościej, odszkodowanie ustala się więc, biorąc pod uwagę różnicę między aktualnym stanem majątku i tym, jaki istniałby, gdyby do represji nie doszło. Tu dochodzi jeszcze jeden ważny czynnik – zmiana wartości pieniądza na przestrzeni kilkudziesięciu lat.

Roszczenia o odszkodowanie za internowanie mogą obejmować bardzo różne kategorie szkód majątkowych. Do najczęściej dochodzonych należą:

Dziedziczenie prawa do odszkodowania przez bliskich zmarłego represjonowanego

Fakt, że represjonowany już nie żyje, nie zamyka drogi do uzyskania rekompensaty. Uprawnienia te przejdą na Ciebie, o ile znajdujesz się w kręgu najbliższych członków rodziny, który obejmuje małżonka, dzieci oraz rodziców osoby poddawanej represjom.

Jak dokładnie będzie wyglądał dalszy schemat działania – to zależy od tego, na jakim etapie starań znajdował się sam represjonowany przed śmiercią.

Jeśli zmarły w ogóle nie wszczął postępowania, musisz zacząć od stwierdzenia nieważności wydanego wyroku. Dopiero gdy postanowienie stwierdzające nieważność orzeczenia stanie się prawomocne, możesz złożyć wniosek o wypłatę odszkodowania i zadośćuczynienia – będziesz mieć na to 10 lat od chwili, gdy postanowienie unieważniające wyrok stało się prawomocne.

Z kolei jeśli represjonowany unieważnił już komunistyczne orzeczenie, od razu możesz zgłosić swoje roszczenia do Skarbu Państwa. W takiej sytuacji szczególnie ważne jest, by działać szybko – termin przedawnienia już biegnie.

Oprócz samego zadośćuczynienia i odszkodowania możesz domagać się także, by Skarb Państwa pokrył całość lub część kosztów symbolicznego upamiętnienia osoby niesłusznie represjonowanej, jeśli jej śmierć nastąpiła w wyniku wykonania orzeczenia uznanego za nieważne.

Jak wszcząć postępowanie o odszkodowanie dla represjonowanych?

O odszkodowanie dla osób represjonowanych można wystąpić dopiero, gdy orzeczenie wydane w czasach komunizmu zostanie uznane za nieważne. Wprawdzie ustawa lutowa wprost stanowi, że:

Uznaje się za nieważne orzeczenia wydane przez polskie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub przez organy pozasądowe w okresie od rozpoczęcia ich działalności na ziemiach polskich, począwszy od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r., jeżeli czyn zarzucony lub przypisany był związany z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego albo orzeczenie wydano z powodu takiej działalności, jak również orzeczenia wydane za opór przeciwko kolektywizacji wsi oraz obowiązkowym dostawom.

Nie oznacza to jednak, że odbywa się to automatycznie. W pierwszej kolejności konieczne będzie więc złożenie wniosku do odpowiedniego sądu okręgowego lub wojskowego – w zależności od przypadku. Może to zrobić sama osoba represjonowana, ale także bliskie jej osoby.

Dopiero, gdy sąd stwierdzi taką nieważność, osoba poddawana represjom (lub Ty, jeśli bliski represjonowany już nie żyje), może wystąpić o wypłatę zadośćuczynienia i odszkodowania dla osób represjonowanych.

Oczywiście złożenie wniosku nie wystarczy. Konieczne będzie jeszcze udowodnienie wysokości wszystkich szkód i rozmiaru krzywd – inaczej sąd nie będzie w stanie ustalić, jak duża kwota należy się Tobie lub bliskiej Ci osobie.

Odszkodowanie dla represjonowanych – jak uzyskać odpowiednio wysokie odszkodowanie?

Rolą odszkodowania dla osób represjonowanych w stanie wojennym jest naprawienie wszystkich poniesionych z tego tytułu szkód majątkowych. Mowa tu więc o wydatkach i stratach finansowych związanych z poddaniem represjom. Może to być m.in. utracony dochód czy utracony majątek.

Teoretycznie więc wszystko sprowadza się do prostych kalkulacji. Wystarczy zsumować poniesione wówczas wydatki i straty, a uzyskany wynik będzie odpowiadał wysokości odszkodowania.

Rzecz w tym, że po tak wielu latach poszkodowany może nie pamiętać wszystkich doznanych szkód. Tym bardziej może nie mieć dowodów, które pozwolą mu wykazać, jaką kwotę powinien otrzymać. Sprawa jeszcze bardziej komplikuje się, gdy sam represjonowany nie żyje i to Ty dochodzisz rekompensaty jako bliska mu osoba.

Nie oznacza to jednak, że otrzymanie odpowiedniego odszkodowania i zadośćuczynienia jest niemożliwe. Duże znaczenie będą mieć m.in. dokumenty potwierdzające rzeczywiste poddawanie represjom oraz działalność prowadzoną przez osobę poszkodowaną. Ważne będą również przekazy osób pamiętających represjonowanego oraz konsekwencje, jakie go spotkały – już ich zeznania w charakterze świadka mogą stanowić solidną podstawę do ustalenia odpowiedniej wysokości zadośćuczynienia i odszkodowania.

Czy roszczenia za represje PRL ulegają przedawnieniu?

Samo prawo do żądania stwierdzenia nieważności komunistycznego orzeczenia nie podlega żadnemu terminowi – z wnioskiem do sądu można wystąpić w dowolnym momencie, niezależnie od tego, ile lat upłynęło od wydania wyroku w czasach PRL.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy nieważność orzeczenia została już stwierdzona. Wówczas na złożenie wniosku o wypłatę zadośćuczynienia i odszkodowania za PRL masz 10 lat od momentu uprawomocnienia się tego postanowienia.

Dlaczego warto skorzystać z pomocy kancelarii w sprawach represjonowanych?

Pamiętaj też, że nie musisz zajmować się tym wszystkim samodzielnie. Zamiast tego możesz zdecydować się na profesjonalne wsparcie.

Kancelaria, która ma duże doświadczenie w tego typu sprawach nie tylko będzie wiedziała, jakie dowody warto pozyskać, by zapewnić Ci jak największe odszkodowanie i zadośćuczynienie. Wyręczy Cię też na każdym etapie – m.in. podczas gromadzenia dowodów, sporządzania pism, jak i podczas reprezentacji w sądzie.

Koniecznie pamiętaj tylko, by z uwagi na stopień skomplikowania tego typu spraw korzystać jedynie ze wsparcia tych prawników, którzy mają duże doświadczenie w pomocy represjonowanym.