- Co to jest zadośćuczynienie? Definicja prawna i słownikowa
- Co zadośćuczynienie oznacza w praktyce – za co się je płaci?
- W jakich przepisach jest uregulowane zadośćuczynienie?
- Komu przysługuje zadośćuczynienie?
- Czym zadośćuczynienie różni się od odszkodowania?
- Jaką formę ma zadośćuczynienie i kto je wypłaca?
- Od czego zależy wysokość zadośćuczynienia?
- Kiedy roszczenie o zadośćuczynienie się przedawnia?
W tym artykule:
Zadośćuczynienie to jednorazowa suma pieniędzy za doznaną krzywdę, czyli ból fizyczny, cierpienie psychiczne i utratę radości życia. Inaczej niż odszkodowanie ma rekompensować niematerialne następstwa m.in. wypadku, błędu medycznego, naruszenia dóbr osobistych i śmierci bliskiej osoby. Podstawą do uzyskania zadośćuczynienia są przede wszystkim art. 445, 446 § 4, 446² i 448 Kodeksu cywilnego. Kwoty nie wyznacza żadna tabela: sąd przyznaje tzw. „odpowiednią sumę”, oceniając okoliczności konkretnej sprawy. Roszczenie przedawnia się zwykle po 3 latach, a przy przestępstwie po 20 latach. W tym artykule analizujemy definicję, przepisy, przykłady i różnice wobec odszkodowania.
Co to jest zadośćuczynienie? Definicja prawna i słownikowa
Zadośćuczynienie to termin, który w ujęciu prawnym ma konkretne, precyzyjne znaczenie. I jest ono inne niż to w rozumieniu potocznym. To właśnie z tego powodu wielu poszkodowanych nie zdaje sobie sprawy, że po wypadku, śmierci osoby bliskiej czy błędzie medycznym obok odszkodowania może domagać się osobnego roszczenia, jakim jest zadośćuczynienie.
Zadośćuczynienie – co to znaczy w języku potocznym?
Słownik PWN definiuje zadośćuczynienie jako „moralne lub materialne odszkodowanie”. Natomiast „zadośćuczynić” ma oznaczać „wynagrodzić komuś krzywdę” albo „naprawić szkodę”. W codziennej mowie zadośćuczynieniem bywają więc przeprosiny czy gest dobrej woli. Mówimy też, że ktoś „uczynił zadość” czyjejś prośbie, czyli po prostu ją spełnił. Tak naprawdę jednak potoczna definicja zadośćuczynienia po części pozostaje zgodna z definicją kodeksową. Z tą różnicą, że w Kodeksie cywilnym „wynagrodzenie krzywd” przybiera konkretną formę.
Definicja zadośćuczynienia w Kodeksie cywilnym
Prawne pojęcie zadośćuczynienia jest węższe niż definicja PWN.
W prawie to pojęcie jest znacznie węższe i wiąże się z art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego.
Zwróć uwagę na słowo „pieniężnego” pojawiające się w powyższym przepisie. W prawie cywilnym zadośćuczynienie przybiera postać rekompensaty pieniężnej. W niektórych przypadkach (np. naruszenia dóbr osobistych) dodatkowo można domagać się m.in. opublikowania przeprosin w konkretnym miejscu i w konkretnej formie. Mówiąc o zadośćuczynieniu w kontekście prawnym, ma się jednak na myśli przede wszystkim jego aspekt finansowy.
Czym jest krzywda, za którą należy się zadośćuczynienie?
Krzywda to inaczej szkoda niemajątkowa. Są to więc wszystkie te następstwa szkody na osobie, które nie mają bezpośredniego przełożenia na kwestie finansowe, ale mocno odbiją się na Twoim życiu: ból, cierpienie, lęk, stres czy utratę radości z rzeczy, które wcześniej sprawiały Ci przyjemność.
Jaki jest cel zadośćuczynienia?
Zadośćuczynienie pełni przede wszystkim funkcję kompensacyjną. Nie jest w stanie „naprawić” Twoich krzywd, ponieważ są to niematerialne następstwa wypadku. Ma natomiast dać Ci poczucie, że przynajmniej w jakimś stopniu krzywdy te zostały zrekompensowane. Dlatego właśnie nie może być to kwota symboliczna, ale realna, odczuwalna wartość.
Co zadośćuczynienie oznacza w praktyce – za co się je płaci?
Zadośćuczynienie za doznaną krzywdę obejmuje wszystkie niematerialne skutki zdarzenia. W praktyce najczęściej chodzi o kilka rodzajów przeżyć.
| Rodzaj krzywdy | Przykład z życia |
|---|---|
| Ból fizyczny | Złamanie nogi, dwie operacje i pół roku rehabilitacji |
| Cierpienie psychiczne | Lęk przed wsiadaniem do auta po wypadku, leczenie u psychiatry |
| Utrata radości życia | Rezygnacja z biegania maratonów, które były pasją poszkodowanego |
| Żałoba i zerwana więź | Nagła śmierć matki, z którą córka miała codzienny kontakt |
Więcej o tym, kiedy przysługuje Ci zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, piszemy w osobnym artykule.
W jakich przepisach jest uregulowane zadośćuczynienie?
Zadośćuczynienie i kwestia jego przyznawania uregulowane są w kilku przepisach. To, który z nich znajdzie zastosowanie w danym przypadku, zależy od tego, co się stało i kto doznał krzywdy.
- Art. 445 k.c. – uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia, pozbawienie wolności Art. 445 k.c. to podstawowy przepis dla osób, które same zostały poszkodowane – np. w wypadku, przez błąd lekarza albo wskutek niesłusznego pozbawienia wolności.
- Art. 446 § 4 i art. 446² k.c. – zadośćuczynienie dla rodziny Art. 446 § 4 k.c. pozwala najbliższym członkom rodziny dochodzić zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej. Z kolei art. 446² k.c. obejmuje sytuację, w której bliski żyje, ale doznał ciężkiego uszczerbku (np. jest w stanie wegetatywnym), co sprawia, że nie można nawiązać lub kontynuować więzi rodzinnej.
- Art. 448 k.c. – naruszenie dóbr osobistych (art. 23 k.c.) Ten przepis znajduje zastosowanie, jeśli ktoś naruszył Twoje dobra osobiste (np. cześć, prywatność czy więź rodzinną).
- Zadośćuczynienie poza Kodeksem cywilnym: art. 46 k.k., art. 94³ k.p. Kodeks cywilny nie jest jedyną ustawą przewidującą możliwość ubiegania się o zadośćuczynienie. Taką rekompensatę może też orzec sąd karny na podstawie art. 46 Kodeksu karnego. Z kolei w sprawach o mobbing, który wywołał rozstrój zdrowia, pracownik ma prawo do zadośćuczynienia na podstawie art. 94³ Kodeksu pracy.
| Kiedy przysługuje zadośćuczynienie? | Komu przysługuje? |
|---|---|
| Art. 445 k.c. – uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia, pozbawienie wolności | Osobie bezpośrednio poszkodowanej |
| Art. 446 § 4 k.c. – śmierć poszkodowanego | Najbliższym członkom rodziny |
| Art. 446² k.c. – ciężki i trwały uszczerbek prowadzący do utraty więzi rodzinnej | Najbliższym członkom rodziny |
| Art. 448 k.c. – naruszenie dóbr osobistych | Osobie, której dobro naruszono |
| Art. 46 k.k. – przestępstwo | Pokrzywdzonemu w procesie karnym |
| Art. 94³ k.p. – mobbing z rozstrojem zdrowia | Pracownikowi |
Komu przysługuje zadośćuczynienie?
Osoba bezpośrednio poszkodowana
Zadośćuczynienie należy się przede wszystkim Tobie, jeśli to Ty doznałeś lub doznałaś obrażeń czy rozstroju zdrowia – np. wskutek wypadku komunikacyjnego albo błędu medycznego (tzw. szkoda na osobie).
Najbliżsi członkowie rodziny zmarłego lub ciężko poszkodowanego
O zadośćuczynienie mogą wystąpić też bliscy – małżonek, dzieci, rodzice czy rodzeństwo, a czasem także inne osoby, które łączyła ze zmarłym silna więź. W tym kontekście najważniejsze jest nie pokrewieństwo, a rzeczywiste relacje i to właśnie od nich zależy, czy i jak wysokie zadośćuczynieniu dla członków rodziny osoby poszkodowanej może Ci przysługiwać.
Zadośćuczynienie za represje komunistyczne
Szczególną formą zadośćuczynienia jest zadośćuczynienie za represje komunistyczne. Słowo „szczególną” znajduje tu zastosowanie nie bez powodu. To jedyny przypadek, w którym prawo do zadośćuczynienia może przejść na małżonka, dzieci i rodziców represjonowanego, jeśli on sam nie wystąpił o świadczenie za życia.
Czym zadośćuczynienie różni się od odszkodowania?
Szkoda niemajątkowa (krzywda) a szkoda majątkowa
Zadośćuczynienie i odszkodowanie to rekompensaty za zupełnie inne następstwa szkód na osobie. Odszkodowanie pokrywa straty, które czasami można wyliczyć nawet co do złotówki, ponieważ wiążą się ze szkodami materialnymi. Zadośćuczynienie rekompensuje z kolei krzywdę, której nie da się wycenić ani precyzyjnie przełożyć na konkretną wartość pieniężną. Z tego powodu ta sama osoba czasem równolegle będzie mieć prawo zarówno do odszkodowania i zadośćuczynienia.
| Zadośćuczynienie – szkoda niemajątkowa (krzywda) | Odszkodowanie – szkoda majątkowa |
|---|---|
| Przysługuje m.in. za ból, cierpienie, traumę, zerwane więzi | Przysługuje m.in. za leczenie, dojazdy, utracone zarobki, naprawę auta |
| Ustala się uznaniowo – sąd przyznaje „odpowiednią kwotę pieniężną" | Ustala się na podstawie rachunków, faktur i wyliczeń |
| Podstawa prawna: art. 445, 446 § 4, 448 k.c. | Podstawa prawna: art. 361 i 444 k.c. |
Jaką formę ma zadośćuczynienie i kto je wypłaca?
Jednorazowa suma pieniężna, nie renta
Zadośćuczynienie jest świadczeniem jednorazowym. Nie myl go z rentą (art. 444 § 2 k.c. ), która jest jeszcze innym możliwym świadczeniem i ma za zadanie wyrównać sytuację życiową – np. gdy w wyniku wypadku utracisz zdolność do pracy.
Kto płaci zadośćuczynienie?
Zadośćuczynienie wypłaca osoba odpowiedzialna za naprawienie krzywdy, a jeśli ma wykupioną odpowiednią polisę – jej ubezpieczyciel. Najczęściej będzie to więc:
- ubezpieczyciel OC sprawcy – np. po wypadku drogowym,
- sam sprawca – gdy nie ma ubezpieczenia OC, które obejmowałoby szkodę,
- pracodawca lub jego ubezpieczyciel – po wypadku przy pracy, za który odpowiedzialność ponosi pracodawca i jeśli świadczenie z ZUS-u okazało się niewystarczające,
- szpital lub jego ubezpieczyciel – po błędzie medycznym,
- Skarb Państwa – np. za niesłuszne pozbawienie wolności lub represje komunistyczne.
Czy zadośćuczynienie jest opodatkowane?
Co do zasady zadośćuczynienie jest zwolnione z podatku dochodowego. Istnieją jednak wyjątki – opisujemy je w artykule: czy od odszkodowania płaci się podatek dochodowy?
Od czego zależy wysokość zadośćuczynienia?
Zadośćuczynienie ma za zadanie zrekompensować konkretne krzywdy konkretnej osoby. Z uwagi na to, że w tej samej sytuacji dwie osoby mogą inaczej odczuwać tę samą krzywdę, ocena indywidualnych okoliczności ma ogromne znaczenie. Jednak choć przepisy posługują się jedynie pojęciem „odpowiedniej sumy”, praktyka sądów wykształciła pewne kryteria ustalania wysokości zadośćuczynienia.
Czy procent uszczerbku na zdrowiu wyznacza kwotę?
Trwały uszczerbek na zdrowiu nie jest jedynym punktem odniesienia przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia. Często takie kryterium przyjmują natomiast ubezpieczyciele, gdy ustalają wysokość ewentualnego odszkodowania na etapie pozasądowym. Nie oznacza to jednak, że sąd na pewno dokona podobnych ustaleń, ponieważ weźmie pod uwagę znacznie więcej kryteriów.
Jak Twoje przyczynienie się obniża zadośćuczynienie?
Jeśli ponosisz częściową, ale nie wyłączną odpowiedzialność za zdarzenie (to tzw. przyczynienie się do szkody) przysługujące Ci świadczenia mogą zostać obniżone. Nie sprowadza się to jednak zawsze do prostego wyliczenia. Nie możesz więc zakładać automatycznie, że jeśli Twoje przyczynienie ustalono na 30%, to dokładnie o tyle powinno zostać obniżone odszkodowanie i zadośćuczynienie.
Kiedy roszczenie o zadośćuczynienie się przedawnia?
Na dochodzenie zadośćuczynienia nie masz nieograniczonego czasu. Art. 442¹ k.c. wyznacza precyzyjny termin. Obowiązuje kilka konkretnych zasad, którym szerzej przyglądamy się w artykule dotyczącym przedawnienia spraw odszkodowawczych, a w dużym skrócie przedstawiamy poniżej.
3 lata od dowiedzenia się o szkodzie i sprawcy
Podstawowym terminem są 3 lata od momentu, w którym dowiesz się o szkodzie i osobie odpowiedzialnej za jej naprawienie – zazwyczaj będzie to więc chwila samego zdarzenia (np. wypadku komunikacyjnego), choć nie zawsze to już od tego momentu można mówić o świadomości szkody i sprawcy.
20 lat na uzyskanie zadośćuczynienia, jeśli krzywda wynika z przestępstwa
Znacznie więcej czasu na działanie masz w przypadku szkód spowodowanych w wyniku przestępstwa – np. wypadku samochodowego, którego sprawca był pijany. W takiej sytuacji czas na ubieganie się o zadośćuczynienie wynosi aż 20 lat od momentu popełnienia przestępstwa.
Małoletni: termin upływa nie wcześniej niż 2 lata od pełnoletności
Aby umożliwić ubieganie się o zadośćuczynienie za szkody doznane przez małoletnich, przepisy wprowadzają pewne zastrzeżenie. Jeśli osobą poszkodowaną w chwili zdarzenia jest osoba niepełnoletnia, to termin na skuteczne ubieganie się o zadośćuczynienie nie może upłynąć wcześniej niż 2 lata po tym, jak ta osoba stała się pełnoletnia.
Co to zadośćuczynienie – najczęstsze pytania (FAQ)
Czy zadośćuczynienie to to samo co odszkodowanie?
Nie. Odszkodowanie pokrywa straty materialne, a zadośćuczynienie rekompensuje krzywdę, czyli ból i cierpienie. Po jednym zdarzeniu możesz otrzymać oba świadczenia.
Czy zadośćuczynienie może mieć formę przeprosin?
Nie. W prawie cywilnym zadośćuczynienie to zawsze suma pieniędzy. Przeprosin możesz domagać się osobno, np. przy naruszeniu dóbr osobistych, ale to inne roszczenie.
Czy zadośćuczynienie trzeba zwrócić?
Zasadniczo nie – otrzymane pieniądze są Twoje. Zwrot może być konieczny tylko wyjątkowo, np. gdy wyrok, na podstawie którego je wypłacono, zostanie później uchylony lub zmieniony.
Czy zadośćuczynienie przyznaje tylko sąd?
Nie. Często wypłaca je ubezpieczyciel w postępowaniu likwidacyjnym albo w ramach ugody. Do sądu warto iść wtedy, gdy proponowana kwota jest zaniżona lub ubezpieczyciel odmawia wypłaty.
